تماميت و نقصان از شئون نسبت در عالم ذهن به شمار مىآيد نه در عالم خارج ، و نسبت در ذهن وقتى تام است كه در ذهن وارد گردد و بين دو مفهوم ذهنى كه تغاير دارند ، ارتباط برقرار كند كه حاكى از ارتباط حقيقى آن دو در خارج باشد ؛ براى مثال ، در جمله « زيد ابيض » ، بياض زيد ، نسبتى تام است ، زيرا ميان صورت ذهنى زيد و بياض ارتباط برقرار مىكند ؛ ارتباطى كه بيان‌كننده اتحاد اين دو در خارج بوده و معنايى تام را مىرساند . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 70 . خوانسارى ، محمد ، منطق صورى ، ص 66 . صدر ، محمد باقر ، المعالم الجديدة للاصول ، ص 123 . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 268 و 308 . نسبت تام اخبارى ر . ك : نسبت اخبارى نسبت تام انشائى ر . ك : نسبت انشائى نسبت تحريكى ر . ك : نسبت ارسالى نسبت تحققى نسبت دلالت‌كننده بر تحقق صدور حدث از فاعل نسبت تحققى ، نوعى نسبت تام خبرى است كه ميان حدث ( فعل ) و فاعل در خارج وجود دارد و بر تحقق صدور حدث از فاعل دلالت مىكند ، مانند : نسبت موجود در فعل ماضى و افعال ديگر . نسبت تحققى ، در جمله‌هاى فعلى و نه جمله‌هاى اسمى خبرى وجود دارد و بر تحقق صدور عرض از فاعل آن دلالت مىكند ؛ يعنى ، عرض در خارج منسوب به فاعل است و از وى صادر مىشود و اين انتساب به صورت نسبت تام خبرى است . نكته اول : عرض و فاعل در خارج نوعى تغاير دارند ، اما به وجود واحد مركب موجودند ؛ يعنى اتحاد دارند . نكته دوم : نسبت در « جمله‌هاى فعليه » يا تحققى است يا حلولى ؛ براى مثال ، در « علم » ، علم در ذات عالم حلول كرده است و نسبت ميان علم و عالم اين معنا را افاده مىكند . شيرازى ، محمد ، الاصول ، ج 2 ، ص 34 . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، 2 ، ص 100 و 222 . نسبت تحليلى نسبت پنهان حاصل از تحليل ذهن نسبت تحليلى ، مقابل نسبت واقعى بوده و عبارت است از نوعى نسبت پنهان كه از راه تحليل ذهن به دست مىآيد . اين نسبت ، واقعى نيست ، نه در خارج و نه در ذهن ، زيرا دو طرف آن در ذهن با يكديگر اتحاد دارند ، اما ذهن در مرحله تحليل مفهوم ذهنى كه ماهيت موجود در خارج را ارائه مىنمايد ، آن را به دو مفهوم تجزيه نموده و بين آنها نوعى نسبت برقرار مىكند . در جمله‌هاى ناقص و حروف كه نسبت ناقص دارند نسبت تحليلى وجود دارد . نيز ر . ك : نسبت اندماجى . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 254 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 72 . نسبت تصادقى نسبت ذهنى حاكى از عينيت خارجى مصداق دو مفهوم نسبت تصادفى ، نوعى نسبت ذهنى است كه بر ارتباط بين دو مفهوم در ذهن دلالت مىكند ، به‌گونه‌اى كه ذهن حكم مىكند در خارج يكى عين ديگرى است ؛ يعنى در خارج به يك وجود موجودند . در مركبات تام خبرى كه به صورت جمله اسميه مىباشد ، اين نوع نسبت وجود دارد ، زيرا در آنها حمل به صورت « هو هويت » يعنى « اين‌همانى » است . براى مثال ، در جمله « زيد قائم » ، زيد و قائم در خارج اتحاد وجودى دارند و يكى عين ديگرى است ، اما در تحليل ذهن بين مفاهيم آنها نوعى تغاير وجود دارد كه دو طرف نسبت قرار مىگيرند . نكته : نسبت تصادقى ، هم در جمله‌هاى خبرى اسمى قابل تصور است و هم در جمله‌هاى خبرى فعلى ، ولى چگونگى وجود آنها فرق مىكند . « 1 » همان ، ج 1 ، ص 269 و 276 . نسبت تقييدى نسبت حاكى از تقييد مفهومى به مفهوم ديگر نسبت تقييدى ، نسبتى است كه در آن مفهومى به مفهوم ديگر به صورت تقييد ارتباط دارد ؛ يعنى ارتباط بين مفاهيم به‌گونه‌اى است كه يكى دايره صدق ديگرى را در خارج محدود و آن را تحصيص ( حصه‌حصه ) مىكند ؛ براى مثال ، در جمله اضافى « ماء البحر » دو مفهوم با يكديگر ارتباط دارند ، اما مفهوم بحر ( دريا ) دايره شمول مفهوم ماء ) آب ) را محدود مىنمايد ، تا جايى كه كلمه « ماء » فقط آب دريا را دربر مىگيرد و ديگر آب‌ها به وسيله اين اضافه از شمول آن خارج مىشود . نسبت تقييدى ، در نسبت‌هاى ناقص وجود دارد ، مانند : نسبت ناقص وصفى ، نسبت ناقص اضافى و نسبت ناقص حرفى

--> ( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 272 .